Opsiyon Sözleşmeleri


Opsiyon Sözleşmelerinin Borsa İstanbul web sayfasındaki tanımı şudur:

“Opsiyon sözleşmesi, iki taraf arasında yapılan ve alıcıya, ödeyeceği belli bir tutar (opsiyon primi) karşılığında, belirli bir vadeye kadar (veya belirli bir vadede), bugünden belirlenen bir fiyat (kullanım fiyatı) üzerinden opsiyona dayanak teşkil eden bir malı, kıymeti veya finansal göstergeyi satın alma veya satma hakkı tanıyan, satıcıya da alıcının bu sözleşmeden doğan hakkını kullanması durumunda sözleşmeye dayanak teşkil eden malı, kıymeti, veya finansal göstergeyi satma veya alma yükümlülüğü getiren sözleşmedir.”

Bu tanım flu geldi ise opsiyon sözleşmelerini anlamaya başlamadan önce, önce Forward ve Futures sözleşmeleri üzerine yazdıklarımızdaki Çiftçi Aras Efendi ve Tüccar Agah Efendi’nin -Sert Ekmeklik Buğday- örneğini inceleyebilirsiniz. Oradadaki hikaye şu idi:

“Çiftçi Aras Efendi 6 ay sonra 1 ton -sert ekmeklik buğday için- hasat edecektir. Hasat ettiği anda sattığı takdirde güncel fiyatlarla satabileceği fiyat 665 TL’dir. Çiftçi zaten 1 ton buğdayı 600 TL’ye mal etmiştir hasat zamanına kadar buğday fiyatı 600 TL’nin altına düştüğü takdirde zarar edecektir. Çiftçi Aras Efendi bunun için, tüccar Agah Efendi ile anlaşarak 6 ay sonra 1 ton buğdayını 650TL’ye satmak üzere anlaşıyor. İşlem aralarında gerçekleşiyor. İşte bu durumda Forward sözleşmesi gerçekleşmiş olur.”

Yukarıdaki hali ile teslim zorunludur. Tarafların -su koyuverme hakkı- yoktur. Tam da burada eğer yaptığımız sözleşme taraflara -su koyuverme- yani cayma hakkı tanıyorsa bu durumda sözleşme opsiyon sözleşmesidir. Pardon, 3 fark daha var:

  • Bu cayma hakkı bedava değildir. Su koyuverme hakkı için baştan opsiyon primi ödenir.
  • Opsiyon sözleşmesinde teslim söz konusu -olmak zorunda- değildir.[Doğrulanmalı?] Genelde de yoktur. Malın kendisi yerine, gösterge fiyatı da alınıp satılmaktadır.

Adı üstünde opsiyon. Yani hak veriyor.

Peki Çiftçi Aras Efendi ile Tüccar Agah Efendi’nin yaptığı opsiyon sözleşmesinde senaryolar nasıl olur.

Bu örneğimizde spot fiyat: S=665 TL

Uygulama fiyatı (strike price): U=650 TL

İhtimal 1: Gelecekte gerçekleşecek fiyat G1= 640 (Çiftçi Aras Karda)

İhtimal 2: Gelecekte gerçekleşecek fiyat G2: 700 (Çiftçi Aras Zararda)

G>U veya G<U olabilir. Yani Gelecekteki fiyat, üzerine anlaşılan fiyattan az veya fazla olabilir.

İhtimal 1’de Çiftçi Aras Karda iken Tüccar Agah Efendi zararadır.

İhtimal 2’de Çiftçi Aras Efendi zararda iken Tüccar Agah Efeni kardadır.

Eğer G=U olsaydı  her iki kahramanımız da başabaş durumunda olurdu.

Yalnız hatırlatmakta fayda var. Bu örneğimizde opsiyon primini sıfır kabul ettik. Yani iki kahramanımızdan biri diğerine prim ödememiş. Eğer prim ödemiş olsaydı kar veya zarar durumundaki hesaba prim de girecekti.

Reklamlar

Forward ve Futures İşlemleri


image

Forward İşlemleri

En temel hali ile ifade edilecek olursa Forward sözleşmesi:

Organize bir borsa dışında olmak kaydıyla,herhangi bir ürün için, tarihi belirlenmiş bir gelecek için yapılan alım veya satım işlemidir.

Çiftçi Aras Efendi 6 ay sonra 1 ton -sert ekmeklik buğday için- hasat edecektir. Hasat ettiği anda sattığı takdirde güncel fiyatlarla satabileceği fiyat 665 TL’dir. Çiftçi zaten 1 ton buğdayı 600 TL’ye mal etmiştir hasat zamanına kadar buğday fiyatı 600 TL’nin altına düştüğü takdirde zarar edecektir. Çiftçi Aras Efendi bunun için, tüccar Agah Efendi ile anlaşarak 6 ay sonra 1 ton buğdayını 650TL’ye satmak üzere anlaşıyor. İşlem aralarında gerçekleşiyor. İşte bu durumda Forward sözleşmesi gerçekleşmiş olur.

Hepsi bu mu? Evet. Ancak hikaye sonra başlar:

O 6 ay geçtikten sonra 3 senaryo olabilir.

  • Çiftçi Aras Efendi’nin korktuğu senaryo: Hasat zamanı buğday fiyatı gerçekten tam 600’e düştü. Aras Efendi’nin korkacağı bir şey yok. Elindeki buğdayı Tüccar Agah Efendi’ye tonunu 650 TL’ye satar. Tüccar Agah Efendi zarar etti mi? Hayır. Çünkü bu durumu baştan kabul etmişti. Peki bu işte Tüccar Agah Efendi’nin karı ne? Bu senaryo için yok. Ama aşağıdaki gibi olsa karı oludu. Kısmet işte.

  • Çiftçi Aras Efendi’nin pişman olacağı, Tüccar Agah Efendinin şapkayı havaya atacağı senaryo: Diyelim hasat zamanı bir şeyler oldu ve buğday fiyatı 1000TL’ye fırladı. Bu durumda Çiftçi Aras Efendi kafasını duvarlara vuracaktır. Neden çünkü bu forward sözleşmesine girmese hiç yoktan 350 TL ek kar edecekti. Ama gülme sırası Tüccar Agah Efendi’nin. Piyasada millet 1000 TL’ye buğdayı alırken, o 650 TL’ye alacak (Sözleşme gereği) ve 1000 TL’ye satacak ve 350 TL kar edecektir.

  • Çiftçi Aras Efendi’nin korktuğundan da beter senaryo: Hasat zamanı buğday fiyatı 400 TL’ye düştü diyelim. Bu kez Çiftçi Aras Efendi -“Vay be iyi ki de şu forward sözleşmesini yaptık yoksa 400 TL’ye elimizde kalırdı”- der. Buğdayını ise anlaştığı fiyattan 650 TL’den satar. Tüccar Agah Efendi ise üzülmektedir. Çünkü hasat zamanı 400 TL’ye buğdayı ucuza bulabilecek iken 650 TL’ye almak zorundadır.

Dünya işleri böyle işte.

Şimdi ciddi finansçı moduna dönelim:

Futures İşlemleri

Tezgahüstü piyasada (Agah ile Aras arasında kimse araya girmeden) yapılan bu forward işlemi eğer borsada yapılıyor olsa buna Futures işlemi diyecektik. Peki bu işlemin borsada yapılması ile yapılmaması arasındaki fark ne olacaktır.

Forward ile Futures işleminin farkları:

  • Standardizasyon: Forward işlemi standart bir sözleşme değildir. Ürünün kalitesi, miktarı, tipi standart değildir. Dolayısıyla her türlü hile hurda dönebilir. Futures işleminde ise sözleşme standarttır. Ürünlerin tanımı -sert ekmeklik buğday- gibi örneğin, nettir. Dolayısyla hile hurda teorik olarak yoktur. Yukarıda Agah ile Aras’ın yaptığı sözleşmede -sert ekmeklik buğday- ifadesini sözleşmeye Çifti Aras efendinin finanstan anlayan babası yazdırmıştır. Yoksa borsa dışında zor…

  • Organize piyasa varlığı çok şeyi değiştirir. Organize piyasaya herkes giremez. Muhtelif giriş şartları ve teminat mekanizması, tarafların birbirlerine güvenmek yerine aracılık yapan Takasbank’a güvenmelerini sağlar. Takasbank bir nevi garantörlük işlevi ile sözgelimi Çifti Aras Efendi ile Tüccar Agah Efendinin birbirlerine -yanlış yapmamasını- sağlar.

Bu iki işlemin benzerliği ise her ikisinin gelecekteki fiyat farklarından korunma amacıdır. Elbette Tüccar Agaha Efendi’nin 2. senaryomuzda hayalini kurduğu gibi spekülasyon (hiç dolandırmadan, vurgun yani) amacı ile de yapılmış olabilir.