Negatif Düşünceler Hayatta Kalmak içindir Takılmak için Değil !


Bugün dinlediğim bir ses kaydında Tomek adlı hoca bilimsel çalışmaların düşüncelerimizin neredeyse tamamına yakının tekrar eden düşüncelerden oluştuğunu ve bu düşüncelerin genellikle beyinlerimizin hayatta kalmaya programlanmış olmaları nedeniyle negatif obsesyonlar olduğunu söyledi.

Negatif düşünceler bizi hayatta tutmaya yardım ediyor. Eğer Afrika’da yaşayıp aslanlardan korkmadan yaşarsak büyük ihtimalle pek de yaşamayacaktık. Beynimiz negatif düşünceler için yapışkan bir tava iken, pozitif düşünceler için teflon tava gibi.

Pozitif düşüncelere dair obsesyonumuz hiç olmuyor. Peki negatif düşüncelere mahkum muyuz. Elbette değil… Yöntem ? Negatif düşüncelerle savaşmak onları daha güçlü kılıyor. Unutmaya çalışmak için dikkat dağıtarak başka bir şeyle ilgilenmek (sıkça yaparız, gider bir sigara içer -ben içmiyorum-, ya da bir şeyler atıştırırız, ya da deli gibi çalışırız) ise pek sağlıklı olmayan sonuçlar doğurabiliyor. Yöntem onları kabul etmek. Mevlana’nın dediği gibi içeriye gönül köşkümüze buyur etmek. Öyle ki onlar misafir oldukları köşkten çıktıklarında iyi karşılanmadık demesinler. Negatif düşünceleri kabul etmek hatta özellikle serbestçe gözlemlek faydalı olabiliyor. Tomek hocanın önerisi uzak doğu meditasyonlarında sıkça kullanılan bir yöntemin yeni ve başarılı bir uyarlaması.

Bir nehrin kenarında oturuyorsunuz. Bu nehirden sürekli olarak kayıklar geçiyor. Bu kayıklar sizin düşünceleriniz. Bazı kayıklara bilmeden binip onun sizi alıp götürmesine izin verdiğiniz zamanlar olacak. Bunlar genelde negatif obsesif düşünceler. İşte bunu fark ettiğiniz anda inin ve kenara oturup suların akışının devam etmesini izlemeye devam edin. Ben kendimce bu kayıklara renkler vermiştim. Hatırlaya hatırlaya sararttığım negatif düşünceler kayıkları, yeni düşüncelerin beyaz kayıkları, düşünmeye tahammül edemediğim kırmızı kayıklar ve nadiren de gelse güzel şeylere dair mavi kayıklar. Bu kayıkların her herngi gelip geçiyor, hem de defalarca. Bir süre sonra kayıklar azalıyor ve siz harika bilişsel nehrinizin dibindeki güneşten parıldayan taşları görüyorsunuz.

Reklamlar

Varmak İstediğin Yer Değil Zaten Olduğun Yere Dönüş: Sankalpa


sankalpa ile ilgili görsel sonucu
Sankalpa aslında bir ağaca benzeyen hayatımızın anlamı olan ana nedeni, ya da “tohumu” bulmaya benzer.

Her yıl başından önce gelecek yıl için bir takım dileklerimiz olur. Kimilerimiz bu dilekleri biraz daha somut hedeflere dönüştürerek sene sonunda varmak üzere açık seçik hedefler koyarlar. Örneğin şu kadar kilo vereceğim, şuraya tatile gideceğim diye. Bu niyetler daha yılın başından bize “sahip olmadıklarımızı” hatırlatır. Yıl başı gecesinde “vay be nelere sahipmişim” diyen kaç kişi var? Sahip olduklarımızı genelde yıl başı gecelerinde değil, hastane köşelerindeyken hatırlıyoruz. Peki o zaman durduğumuz yerde geleceğe dair tek adım atmadan oturup halimize şükür mü edeceğiz?

Sanayi Devrimi olarak adlandırılan ve insanların üretmenin daha iyi yollarını buldukları günlerde Taylor adlı bir mühendis ağabeyimiz kömür işçilerinin her hareketini obsesif bir biçimde etüt ederek onların daha verimli çalışması için bir hareket planı hazırlamış ve uygulamaya koymuştur. Doğal olarak patronları sevinçten çıldırtacak bir verimlilik ortaya çıktı. Üstelik aynı süre zarfında… O gün bugündür bu satırların yazarı ben de dahil bir çok kişi her şeyi sayılarla ölçtü. O kadar ki doktora tezim için metin yazımında 1200 saat civarında harcadığımdan, her nedense en çok perşembe günleri yazı yazdığıma, günde ortalama 500 kelime yazı yazdığımdan kilo takibine her şeyi izledim. Hatta herkes kullansın diye uygulamasını yazdım: http://kilotakibiga.appspot.com

Ölçemediğin şeyi yönetemezsin takıntısı modern düşüncenin yeni bir obsesyonu: aşırı nicel düşünme. Aynı düşünce akımının bir diğer takıntısı hedef koyma. Sayıların sağduyuyu geçtiği anda kalite azalmaya başlıyor oysa. Peki bu takıntıya girmeden, skorla kafayı bozmadan ancak kaliteden de ödün vermeden bir şeyler yapmanın bir yolu var mı? Bir de o şeyi elde edene değin içine girilen yoksunluk olmadan… Galiba bunun bir yolu var. Bu yolu da Yoga Nidra adı verilen bir pratiği yaptıran yabancı bir hocanın kaydından öğrenmiştim. Önce Yoga Nidra’dan başlayıp daha sonra Sankalpa’ya geçelim. Yoga Nidra, Yoga’nın ne olduğu malum, Nidra ise “uyku” demek. Ehl-i yoganın uykusu diyelim… Yoga Nidra zihni uyku ile uyanıklık arasında bırarak dinlenmeye ve düşünsel baskı olmadan serbest ve özgürce düşünmeye yardım eden kadim bir uzak doğu meditasyon tekniği. Yoga Nidra’nın bir çok unsuru olmakla birlikte en önemli unsuru Sankalpa. Sankalpa da niyet demekmiş. Ancak bu hususta okuduğum detaylı bir yazı, sankalpa’yı herhangi bir niyetten ayırıyor. Sankalpa’yı Yoga Nidra olmaksızın belirleyemiyorsunuz. Gerçekten de öyle çünkü uyanık zihin baskı yapıyor, daha somut, pragmatik ve bencilce hedeflere yöneltiyor. Oysa Sankalpa’nın temel özelliği içinde “will” yani “-eceğim, -acağım” eki barındırmaması. Sankalpa herhangi bir anda zaten sahip olduğunuz bir özelliği (bir nesneyi değil) hatırlamanızı ve en önemlisini belirlemenizi sağlıyor. Sankalpa’nızı keşfettiyseniz bunu sıkça hatırlayarak hayatınızın geri kalanındaki fani hedefleri ve işleri yapacak ana nedeni buluyorsunuz. Bilginin zaten içimizde olduğu meselesi felsefedeki tabula rasa yani zihnimizin doğarken bomboş olduğu ve bilginin sonraden edinildiği fikrine de aykırı. Doğu bilgeliği: Anahtarı gidip başka yerde değil, evinizin kapısında arıyorsunuz. Paola Coelho’nun Simyacı adlı romanın da teması buydu.

Peki bir Sankalpa cümlesi neye benzer. Duyduğum ve okuduğum kadarıyla şöyle: “Ben özgürlüğün mütecessim haliyim”. Mesela böyle diyen biri eğer para istiyorsa bunu özgürlüğü için istiyordur paranın kendisi için değil. Ya da “Sevgiyi yaşıyorum” bir sankalpa cümlesidir ve tam da şimdiki zamana işaret eden anlamlı bir nedendir. Herkesin sankalpası farklı olabilir. Sankalpa’ların uygunluğu denetleyen bir kurum neyse ki yok:)

Yaklaşırken Hızlı, Uzaklaşırken Yavaşız


El yıkadığımızda zihnimizde olup bitenler.

Deney 1: Psikologlar ilginç deneyler yapıyorlar. Bu deneylerden biri1 şöyle: İyi eğitimli bir denek grubuna ekranda bir dizi ev resmi gösterileceği belirlilerek özel bir rengi olan (kırmızı diyelim) ev görüldüğünde önlerinde bulunan klavyeden ‘backspace’ tuşuna basıldığı takdirde bir dolar para verileceği belirtiliyor. Denekler gerçekten de tesadüfi gelen bu evler arasıdan doğru ev denk geldiğinde tuşa basılınca kişi hesabına bir dolar kaydediliyor. Bu sırada bu kişilerin tepki hızları ve beyinsel aktiviteleri de izleniyor. Deneye ikinci aşamada başka bir ev (mavi diyelim) denk geldiğinde tuşa basılmaması gerektiği, basıldığı takdire bu kişinin hesabından bir dolar düşüleceği anlatılıyor. Beyinsel aktiviteler yine izleniyor. Deneklerin %30’u ikinci aşamada mavi ev denk geldiğinde basmamayı sıkça unutuyor hatta basmadan edemiyorlar. Kalan kısım ise mavi ev denk geldiğinde tuşa basmasa bile, basmamaya karar vermesi için bir süre geçiyor. Bu süre kırmızı ev geldiğinde tuşa basmaya karar vermek için geçen süreden çok daha uzun sürüyor.

Yani “ödül” varsa beynimiz hızlı çalışıyor, “ceza” varsa geç.

Kaynak: Infulential Mind, Tali Sharot

Deney 2: Aynı kitaptaki deneyde civcivler daha doğar doğmaz bir fabirka tezgahına benzer bir yere konuyor. Bu tezgahın üzerinde ayrıca bir kap yem var. Normalde civcivler içgüdüsel olarak buna yöneliyor. Ancak mekanizma civcivler yeme doğru gittiğinde kabı daha da uzağa itiyor, civcivler ters yöne doğru koşup ödülden uzaklaşmak isteseler bu durumda ödül olnlara doğru geliyor. Bu deneyi yapan psikolog “ödüle yönelmeye dair zihinsel kalıbımızın tersinin mümkün olup olmadığını araştırıyor”. Sonuç: Hiç bir civciv bunu akıl edemiyor.

Kuş beyinli diyerek geçmeyin. İnsanlar da Deney 1’de gördüğümüz üzere “ödülün” cazibesinden kaçamıyor, ödülden uzaklaşsa ödül ola gelecek olsa bile. Ya da kaçan kovalansa bile kimse o çekici ödülden kaçmıyor. Yine sufizme bağlayacağım, şöyle bir deyiş vardı: Dünya onun peşinden gelenlerden uzaklaşır, ondan kaçanların peşinden gelir… Galiba bize de civcivlere yapılan deney yapılıyor 🙂

Deney 3: Amerika’da hastane çalışanlarını ellerini dezenfekte etmeye ikna edemiyorlar. Bu yüzden çok problemler çıkıyor. Bir proje kapsamında psikologlarında aralarında bulunduğu uzmanların bir yol bulması isteniyor. Uzmanlar önce kamera yerleştirip ellerini yıkamayanları takip edeceklerini bildirerek bize çok yabancı gelmeyen bir yöntem deniyorlar. Personel kameraların objektifine baka baka bildiğini okuyor. Tık yok… Sonra akıllarına bizim ilk iki deneydeki mantık yani ödüllendirme yapmak geliyor. Koca koca adamlara kırmızı kuradale takacak değiller ama… Beynin ödül düşkünlüğünü bildiklerinden ötürü hastanenin görünür yerlerine ekranla koyuyorlar. Ellerini yıkayan personel bunu ne kadar sık yaparsa listeye giriyor. En sık elini yıkayan kişi liste başı olarak ekranlardan görünüyor. Sonuç: Bir anda el yıkama kuralına uyum %98 oranı.

Yani: Ceza arttırılarak sonuca varılmıyor. Ceza caydırıcı gibi gözüküyor ama caydırmıyor.

O zaman evde, işte, okulda veya hayatın başka yerlerinde kalıpları şöyle değiştirebiliriz:

EskiYeni
Ellerini yıkamazsan bilgisayar yokEllerini yıkarsan bilgisayar var
Mesaiye geç gelenlere ….. cezasıMesaiye düzenli gelenlere haftada bir saat izin
Yapmasan kemiklerini kırarımYaparsan kendin için de bizim için de iyi edersin
İdam cezası gelirse hırsızlık biterDünya tarihinde sıfır
Yalan söylüyorsunDoğru söylemiyorsun (Victor Hugo şöyle der: Çocuklarınıza yakan söylüyorsun derseniz yalan söylemeyi öğrenirler, doğru söylemedin derseniz doğru söylemeye karar verirler)

Özetle “ödül” varsa beynimiz hızlı çalışıyor, “ceza” varsa geç çalışıyor.

1: Influential Mind: https://books.google.com.tr/books/about/The_Influential_Mind.html?id=tVEEkAEACAAJ&redir_esc=y

Etkilenen Zihnimiz


Birini ikna ederken tüm bilimsel argümanları, mantıklı açıklamaları kullanmanıza rağmen bu kişiyi ikna edemediğiniz oldu mu? Üzerine bir de başka birinin gelip basit bir kaç argümanla hatta içeriğinde bilgi bile olmayan spesifik bir tavır ile o kişiyi ikna ettiğine şahit olduysanız muhtemelen iyice rahatsız olmuşsunuzdur. Aynısı ikna edilenin siz olduğu durumlarda da vaki olabilir. Biri gelir saatlerce makul şeyler anlatır, siz onu aşacak karşı argümanları geliştirir ve kararınızı değiştirmezsiniz. Başka biri gelir tek kelime ile sizi ikna eder… Bu durum zihnimizin karar verme ya da ikna olma mekanizmasının matematiksel ıspatlar basitliğinde çalışmamasından kaynaklanıyor. Bazı kişileri ses tonu ile sizi ikna edebiliyorken, bazen bulunduğunuz güzel bir atmosfer size “evet” dedirtebiliyor. Bizler verdiğimiz kararları daha sonra ona çeşitli gerekçeler bularak benimsediğimiz için “ne kadarda da doğru karar verdim” ya da “hayırlısı buymuş, gerçekten de hayırlı oldu” şeklindeki önermelerle yardımıyla beynimizi bir sonrki karar verme anına kadar -galiba- bekleme moduna, ya da dinlenme moduna alıyoruz. Kuşkusuz bunun tersi ise direkt olarak kararsızlık sıfatını hak ediyor. Ancak bazen kararsız birinin kararsızlığı sonucu beklemesi onu risklerden koruyabiliyor ancak bazen de fırsatları kaçırmasına neden olabilliyor. Kararlı biri ise tam tersine bazen özgüvenli bir şekilde verdiği kararına aşırı bağlanmasından ötürü kötü şeyler yaşayabilirken bazen de bunun meyvesini alabiliyor.

Aynı Fikirlerin Tekrarı Aynı Fikirleri Güçlendirir, Farklı Fikirlerin Tekrarı Aynı Fikirlere Değiştirmez Aynı Fikirleri Daha da Kuvvetlendirir

Peki insalar birbirini nasıl etkiliyor, ya da nasıl etkileyemiyor? İlginç deneylerden biri insanların karar verirken başkalarının fikirlerini nasıl ele aldıkları noktasında gerçekten şaşırtıcı sonuçlar ortaya koymuş: İki ayrı denekten borsa için sınırlı sayıda çeşitte şirket hissselerinden portföy yapmaları isteniyor. Kural şu: Her denek kendi hissesini seçtikten sonra deneklere diğer deneğin seçimleri de bildiriliyor. Bu aşamada seçilen hisselerden dönme şansı yok sadece ilgili şirkete yatırılacak para miktarını azaltıp arttırma hakkı var. Örneğin siz 3000 TL ile Şişecam için 1000 TL ve Otokar için 2000 TL seçtiniz, daha sonra size diğer deneğin de Şişecam için 2500 Otokar için 500 TL seçtiğini öğrendiğniz. Bu aşamada siz Şişecam’a daha fazla yatırım yapabilirsiniz ya da Otokar’a daha az yatırım yapabilirsiniz ancak tamamen sıfırlayamazsınız. Kişilerin başkalarının fikirlerini duyduklarında nasıl davranacaklarını anlamak için dizayn edilen bu deneyin sonucu sizce ne olabilir? İnsanlar her seferinde birbirini etkiliyor mu?

Deney sonuçları insanların yeni gelen fikirlerin (diğer deneğin seçimi ve fiyatı) daha önceki seçimleri (sizin diğer deneğin seçimlerini görmenizden önceki fikirler) uyumu halinde sizin kendi seçiminize daha fazla güvenerek miktarı arttırdığınızı gösteriyor. Ancak tersi durumda yani sizin seçiminizden sonra diğer deneğin sizden farklı bir seçim yaptığını ya da tamamen sizinkine zıt bir seçim yaptığını duyduğunuzda genellile kılınızı bile kıpırdatmıyorsunuz. Yani yeni bir fikir sizin önceki fikirlerinize saldırıyorsa (açıkça veya zımnen) sizin eski fikriniz bırakın değişmeyi daha da güçleniyor.

Bu durumun canlı örneği ise zamanında aşı yaptırma ile otizm arasında ilişki bulan Lancet dergisinde yayınlanan bir makalenin daha sonra yanlışlanmasına rağmen insanların buna inanmaya devam etmeleri ve devletin (ABD) tüm “bu yanlıştır” çabalarına rağmen çocuklarını aşılatmaması ile sonuçlanmış. Öyle ki bu dönemde aşı yaptırmayan ebeveynler yüzünden halk sağlığı ile ilgili önemli sorunlar yaşanmış.

Kimse Fikir Değiştirmiyorsa Değişim Nasıl Oluyor?

Çocuklarını aşılatmayan ebeveynlerin fikirlerini değiştirmeye çalışan psikologlar onca bilimsel veriyi insanlara göstermelerine rağmen kimseyi ikna edemediklerini görünce psikolojinin işleyişini düşünerek şu kararı alıyorlar: “Eski inançlara saldırmak veya onları yanlışlamak yerine yenisini üretelim”. Daha sonraki çalışmalarında şu fikri bir nevi propaganda haline getiriyorlar: “Çocuğunuz aşılatmazsanız çocuğunuz ölür”.Bu yeni inanç bir süre sonra yankı buluyor ve çocuklarını aşılatmaktan uzak duran ebeveynlerin sayısında azalma oluyor.

Beyinlerimiz bazen kontrolümüz dışında da çalışabiliyor yani. Dişlerinizi fırçalamadan önce bu yazıyı bir ara okuyun: The Power of Habits: Alışkanlıkların Gücü- Artık dişlerinizi her fırçaladığınızda bu yazı aklınıza gelecek

Ataların Dinleri

Kutsal kitapta (hangisi olduğunu söylemeyeyeyim araştırın ve bulun:) yeni gelen dine karşı insanların atalarının dinine devam etme statükosu bu durumu metaforize ediyor. Bu nedenle diğer dinler için “onların tanrılarını aşağılamayın” deniliyor. Kim bilir belki de bu tavsiyenin sebebi aynıdır. Ancak her halükarda insanlara “sen yanlış düşünüyorsun bu konuda bilim farklı söylüyor” mealindeki çıkışlar kişilerin dogmalarını daha fazla perçinlemekten öteye gitmiyor. Elbette bu deneyin sonuçlarını daha iyi ikna yöntemleri olarak değil konsensüs sağlamak için daha iyi yaklaşımlar olarak ele almak gerekir. Aksi takdirde insanlar atalarının dinlerine devam ediyorlar.

Aynı Şeyleri Yapmamak

Peki, başkalarını ikna etmek için bir yol daha öğrendiniz. İnancının tam tersini iddia etmek yerine yeni bir inanç icat etmek. Belki de iyi bir misyoner tekniği. Şimdi ise bundan daha değerli bir şey öğreneceğiz… Acaba birileri bize aynı tekniği uyguluyorsa ne yapacağız? Aklımıza hemen kendi karar veya inancımız üzerinde direnmek geliyor. Direnelim! Peki ya inandığımız doğru gerçekten öyle değilse? Ya da biri bizi ikna bile etmediği halde olgular, hatta kendimiz içimizdeki “öteki” bize başka bir şey iddia ediyorsa ne yapmalı.

İşte bunun için ise şu videoyu izleyin. Bu videoda içinizdeki “ötekinin” neden yaşaması gerektiğini öğreneceksiniz. Eğer içinizdeki o öteki ölmüşse, konfor zonunuzda iseniz elinizi havaya kaldırıp yaratandan yeni bir ad dileyin.

Bu güzel videoyu her zamanki gibi tam zamanında paylaşan değerli dostuma teşekkürler 🙂

Epiktetos: “Doğru ile yanlışı ayıran aklın kendisinin yanlış yola girdiğinde” ne olacağını soruyor. Evet düz çizgi çizmesi için tasarlanan cetvellerin kendisi eğri olduğunda çıkacak çizginin düz olması beklenemez. O çok güvendiğimiz akıllarımız böyle “ali cengiz” oyunları ile maniple edilebiliyor. Hatta bizzat ihtiraslarımız bile başkasına gerek bırakmadan zihinlerimizi yönetebililiyor.

Eğer zihin maniplasyon yöntemlerini merak ediyorsanız şu yazımı gözden geçirin: BUS-CIA’NIN KULLANDIĞI SOSYAL MEDYA MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Bu blog yazısında geçen deneyler şu sıralar okumakta olduğum Influential Mind adlı kitaptan derlenmiştir. Kitabı şiddetle taviye ediyorum. Okuduğum her kitaptan bir şeyleri değerli okurlarımla da paylaşmayı seviyorum. Nedeni şurada: Okuma Notları Neden Var