İşletmenin nakit ihtiyacı nasıl belirlenir?


image

Şu yazımızda işletmelerin, işletme sermayesi ihtiyacının nasıl hesaplanacağını anlattık. Hatırlarsanız Orada Agah Greyfurt Reçelleri A.Ş. adlı firmanın ne kadar çalışma sermayesine ihtiyaç duyduğunu analiz etmiştik ve yıllık 10.000 TL çalışma sermayesi gerekir demiştik. Peki Bu 10.000 TL içerisinde nakit düzeyimiz ne olmalıdır? Öyle ki artan nakdi dönen varlıklar ortamından çıkmadan, faiz veya hızlıca paraya çevirebileceğimiz hisse senedi veya tahvile yatırabilelim. Yani optimum düzeyde nakit tutalım. Bunun için 3 yöntem vardır.

- Baumol Yöntemi
- Miller-Orr Yöntemi
- Stone Yöntemi
- Beranek Yöntemi

Bu 3 yöntem nakit ihtiyacı hesabı içindir, işletme sermayesi hesabı için değildir zinhar karıştırılmaya.

Mezkur örneğimizde;Agah Portakal Senede 100.000 TL’lik satış yapmakta, satılan malların maliyeti ise 60.000 TL demiştik. Agah Greyfurt Reçelleri A.Ş. bilançosu ise şöyle idi:

Agah Portakal Reçelleri A.Ş.‘nin işletme sermayesi şöyledir:

- Kasa                 10.000 TL
- Banka                 5.000 TL
- T.Alacaklar           2.500 TL
- Stoklar               1.200 TL
- İŞLETME SERMAYESİ:   18.700 TL

Şimdi Kasa’daki bu 10.000 TL gerçekten, gereğinden fazla mı az mı?

Şimdi Baumol Yöntemi ile Nakit İhtiyacımızı Hesaplayalım:

Baumol Yöntemi ile Nakit İhtiyacı Hesabı

Teorik açıklamalarını sonra anlatacağım, hesabımızı şöyle yaparız:

image

Burada:

  • Q: Optimal Nakit Düzeyini  
  • N: İşletmenin yıllık nakit ihtiyacını
  • F: Vadeli Mevduat hesabından para çekmenin işlem başı bedelini (Eğer tahville işlem yapılıyorsa tahvil satış giderini)
  • i: Vadeli Mevduat hesabının faiz oranını (Eğer tahville işlem yapılıyorsa tahvil faizini) temsil eder. (Kaynak)

Şimdi, Agah Greyfurt Reçelleri A.Ş.’nin her sene 60.000TL’ye ihtiyacı vardır. Bunu biliyoruz. Diyelim ki, F değeri, yani işlem harcı işlem başına 3 TL, faiz oranı (i) de %5 yani=0.05 olsun.

Wolfram Hesap Makinesinden işlem yaptığımızda:

Q=2683.28 TL olarak hesaplarız.

Yorum

Agah Greyfurt Reçelleri A.Ş’nin kasasında 10.000 TL nakit tutulmaktadır. Oysa Baumol Modeline göre hesapladığımız Optimal Nakit tutarı 2683.28 TL’dir. Agah Bey gereğinden fazla nakit tutmaktadır. Yıllık Nakit ihtiyacı 2 katına bile çıksa yani 60.000 TL yerine 120.000 TL’ye bile ihtiyaç duysa, kasada tutulan miktar çok fazladır. Çünkü Wolfram’da N=120.000 ile hesap yapılınca Q=3794.73 TL elde edilmektedir.

Şimdi somut örneğimizden sonra bu formülün nereden çıktığından kısaca söz edelim: Baumol modeli, işletmenin nakit ihtiyacını tıpkı stok gibi ele alıp, optimal stok miktarı formülünden yola çıkarak ortaya koymuştur. Nakdi stok gibi ele almak -dikkatli blog okurum farkedecektir- nakdin böyle bir mal gibi güzel güzel azalıp, üstüne konduğunda arttığını varsaymak anlamına da geliyor. Oysa nakit öyle azalıp artmaz, aniden bir ceza ödersiniz nakdiniz tepe taklak olur, ya da bir karşılığı kalmayan, umut kesitğiniz bir alacak vardır, bir sabah tahsil edersiniz (Not:Her türlü çek senet tahsili için beni arayın:) o nedenle, nakit akışını böyle lineer saymayan modellere de ihtiyaç vardır. Heyecanlanmayın, millet bulmuş, aha da modeller:

  • Miller-Orr Modeli
  • Beranek Modeli
  • Stone Modeli

Bu modelleri bir sonraki yazımda anlatırım (belki). Yoğun istek olursa:) 

Reklamlar

İşletme Sermayesi İhtiyacı Nasıl Hesaplanır?


Greyfurt Reçeli

İşletme Sermayesi(ya da çalışma sermayesi), malum, işletmenin bir yıl içerisinde günlük rutin faaliyetlerini rezil olmadan yürütebilmeleri için gereken varlıklardır (siz paralardır diyin). Peki bu varlıklar nelerden oluşur; Muhasebeci diliyle; dönen varlıklar dediğimiz; nakit ve nakit benzeri varlıklar(Gelir elde etmek amacıyla kısa süreli geçici olarak yapılan menkul kıymet yatırımlar) ve 1 sene içinde çat diye nakde dönüştürebileceğiniz varlıklardan oluşur(stoğunuz, kısa vadeli alacağınız gibi). Bu dönen varlıklar yani özetle aşağıdaki varlıkların toplamı, işletme sermayesidir:

(En tanıdık olan alt kalemler gösterilmiştir)

     - Hazır Değerler
        - 100 Kasa 
        - Banka
        - ..
     - Menkul Kıymetler
        - 110 Hisse Senetleri
        - Özel Kesim Tahvil Senet Ve Bonoları
        - Kamu  Kesim Tahvil Senet Ve Bonoları
        - ..
     - Ticari Alacaklar
        - 121 Alacak Senetleri
     - Diğer Alacaklar
     - Stoklar
        - 153. Ticari Mallar
     - Gelecek aylara ilişkin gelirler ve gider tahakkukları
        - 181. Gelir Tahakkukları

Agah Greyfurt Reçelleri A.Ş.‘nin işletme sermayesi şöyledir:

- Kasa                 10.000 TL
- Banka                 5.000 TL
- T.Alacaklar           2.500 TL
- Stoklar               1.200 TL
- İŞLETME SERMAYESİ:   18.700 TL

Agah Greyfurt Reçelleri A.Ş. Senede 100.000 TL’lik satış yapmakta, satılan malların maliyeti ise 60.000 TL‘dir.

Peki Agah A.Ş’nin işletme sermayesini nasıl hesaplayabiliriz. 18.700 TL yeterli midir? Gereğinden fazla mıdır? Malum, gereğinden fazla ise artan kısmı dönen varlıklar içerisinde tutmak yerine yatırım yapabiliriz. İşletme Sermayesini Hesaplamak içinn 3 yöntem vardır:

1. Faliyet Devri Katasyısı Yöntemi
2. Günlük Gider Yöntemi
3. Schmallenbach Yöntemi

Faliyet Devri Katsayısı Yöntemi ile hesap yapalım, adı üstünde faliyet devri, faliyet devri demek hammaddenin işletmeye girip, mamule dönüşüp, satıldıktan sonra alacağın tahsili dahil geçen süredir. Dolayısıyla bu süre değerlerini bilmemiz gerekir. Agah A.Ş için bu değerler;

- Greyfurtlar fabrikaya 1 Ocak'ta girer, 30 Ocakta imalata girer, yani stok bekleme süresi: 30 gün
- İmalat 10 gün sürer: 10 gün
- Reçellerimiz (mamul) satışa çıkana kadar stokta 20 gün bekler: 20 gün
- Toptancılara satıştan sonra 20 gün vade veririz: 20 gün
- Toptancılar en geç 10 gün içinde ödeme yaparlar(emniyet süresi): 10 gün
- TOPLAM: 60 gün

Alın size faliyet devri süresi. Şimdi 365/faliyet devri dediğimizde:

Yıllık çalışma devri katsayısı: 365/60 gün= 6 kez.

Yani çark 6 kez dönüyor.

Agah A.Ş. sattığı malları 60.000 TL’ye mal ediyor demiştik;

60.000/6=10.000 TL değeri bize ihtiyaç duyulan işletme sermayesi miktarını verdi. Böylece Faliyet Devri Katasyısına Göre işletme sermayesi ihtiyacını hesaplamış olduk.

Yorum

Agah Greyfurt Reçelleri A.Ş. bilanço’suna baktığımızda İşletme Sermayesinin 18.700 TL olduğunu görmekteyiz. Oysa analizimize göre 10.000 TL yeterlidir. Agah Greyfurt Reçelleri A.Ş. 18.700-10.000=8.700 TL’lik bir kısmı başka yatırımlarda değerlendirmek yerine kasa ve diğer dönen varlıklarında tutmaktadır. Yani nakit yönetimini efektif yapmamaktadır.

Bu arada Greyfurt’un Reçeli mi olur derseniz, şu yazımı okuyun.

Greiner’in Büyüme Modeli


Grenier(1972) ‘in küçük bir girişimin nasıl büyüdüğüne ilişkin modeli aşağıdaki gibi ifade edilebilir. Modeli hep yaptığımız gibi hikayeleştirdik. Firma diğer yazılarımızdan tanıdığınız firma: Agah Gayrımekul A.Ş.

  1. Yaratıcılık Evresi: Agah Bey tarafından kurulan firma ilk başta sektöre yaratıcı çözümler geliştirerek girmiştir. Ev arayanların ofise gelmesi yerine, yakın çevrede ise bulunduğu yerden alındığı sistem tutmuş işler büyümüştür. Bu evrede tüm sistem Agah Bey’e dayalıdır. Agah Gayrımenkul hızla büyümüş ve liderlik krizi baş göstermiştir, Agah Bey’e bağlı çalışan onlarca personelin işlerine Agah Bey yetişemez olmuş, ayrıca bir de hiç bilmediği finansal konularla cebelleşmeye başlamıştır. İkinci evre başlamaktadır.
  2. Yön Evresi: Agah Bey’in kardeşi Aras Bey profesyonel yönetim gerekliliğine ihtiyaç duyulduğuna inanmakta, firmanın emektar elemanlarından Gurgin Bey’in MBA yapmış ve başka bir firmada CFO olan oğlunu getirip firmada yönetici yapmıştır.Artık bütçeleme, planlama ve strateji işleri genç yönetici Farız Bey tarafından yapılmaktadır.Farız Bey gözü kara bir yönetici olarak mesul olduğu birimde kredi politikası diye bir şey tuturmuş bir çok eski müşterinin kalbini kırmıştır. Firma içinde firma gibi bir birim oluşmuştur. Bu soruna da otonomi krizi denilmektedir.
  3. Delegasyon evresi: Agah Bey durumu fark etmiş ve daha güçlü bir hiyerarşik yapı kurmuştur, otomatik pilota bağlamak yerine kritik kararların kendisinden geçmesini sağlamıştır. Ayrıca Farız Bey ile kendi arasına daha halden anlar Efrasiyab Bey’i koymuştur.
  4. Kordinasyon evresi: Firmada Efrasiyab Bey gibi bir çok ara yönetici ve diğer alınan yöneticilerle, yüzlerce yeni şube arasında iletişim kurmak güçleşmiştir. Agah Bey iletişimi güçlendirecek önlemler almaya karar vermiştir. İletişim prosedürleri, formlar, kurallar belirlenmiştir. Kırtasiyecilik krizi başlamıştır.
  5. İş birliği evresi: Kırtasiyecilik ve prosedürellik, işbirliğinden ziyade soğuk, iletişimsiz bir ortam yaratmıştır. Ancak Agah Bey, iş birliğini arttırmak için matrkis yapı gibi sistemleri kullanmaya karar vermiştir. Artık firma içsel olarak işbirliğine yönmelmiş, herkesin kendi havasından çalması yerine koroya dönüşmüştür. Her şey artık tıkırındadır. Ancak bu kez Agah Bey’in kafasında, sistem bu kadar oturmuşken ve millete fazla mesai bindirmeden nasıl daha fazla büyürüz sorusu yer etmektedir. İşte bu da büyüme krizi olarak adlandırılır.

Bu hiyae Changing Minds adlı sitede anlatılan modele uyarlanmıştır.

Alacak Devir Hızı Nedir? [İnfografik]


image

Yukarıda hazırladığım infografik, alacak devir hızını en anlaşılır biçimde anlatıyor. (Büyütmek için resmi tıklayın)

Bir örnek: Adana Çimento

Şimdi yine daha iyi öğrenmek ve hatırmak için bir örnek yapalım:
Adana Çimento 2012 yılı  bilanço ve gelir tablosuna şu linkten bakalım.

Bilanço üzerinde kırmızı ile işaretlemiş olduğumuz gibi:
– Kısa vadeli Ticari alacak: 86.144.960  TL
– Uzun vadeli Ticari alacak: 0 TL
TOPLAM 86.144.960 TL

Gelir tablosu üzerinde yeşil renkle işaretlediğimiz gibi:
– Net satışlar (Bu tabloda satıştan indirimler gösterilmediği için Net Satışlar=Brüt Satışlar yani hasılat)= 396.130.304

Alacak devir hızı ise= 396.130.304/86.144.960=4.5

Peki bu değer ne demek şimdi?

İsterseniz bir karşılaştırma yapalım: Bigpara.com verilerine göre Adana Çimento’nun faliyet gösterdiği sektörde Alacak Devir Hızı Sektör Ortalaması 3.80 olarak görülmektedir. (Tabii bu değer sitede ifade edilmemiş ise de 2014 yılı güncel bilgisidir.) Bu değeri referans alırsak Adana Çimento sektörüne göre 4.5 gibi bir değerle daha iyi bir alacak devir hızına sahiptir. Bu iyiye alamet.

Alacak Devir Hızlarının Sektörlere Göre Farklı Olması

Alacak devir hızı da tıpkı diğer finansal oranlar gibi sektörden sektöre farklılık gösterebilir. Bu konuda Ekşi ve Akçi’nin 2009 yılında yaptıkları şu çalışmada durum çok güzel analiz edilmiştir.

Örneğin giyim endüstrisindeki firmaların taksitli satış oranının yüksek olması, gıda sektöründe ise taksitli satış oranının neredeyse hiç olmamasından ötürü tekstil sektöründeki firmaların alacak devir hızlarının daha yüksek olması beklenebilir. 

Alacakların ortalama tahsil süresi

Bir husus daha; Bu alacak devir hızı diye hesapladığımız değeri aşağıdaki formüle yazarsak alacakların ortalama tahsil süresini de hesaplamış oluruz:

Alacakların ortalama tahsil süresi= 365/Alacak devir hızı

Örneğimiz olan Adana Çimento için:

Alacakların ortalama tahsil süresi
= 365/4.5
= 81.1 gün


Bir alacak 81 gün bekler mi yahu?

Alacakların tahsil süresi ile karlılık arasında ne gibi ilişki vardır?

Karlılık alacakların tahsil süresi ile bir ilgisi olabilir mi? Tahmin edeceğiniz üzere evet. Tahsil süresi kısaldıkça işletmenin daha fazla karlı olması beklenir. Gerçekten de Coşkun ve Kök’ün 2011’te yaptıkları şu çalışma da öyle söylüyor. Çalışmanın sonuç kısmından okuyabileceğiniz gibi, işletmenin karlılığı (bu çalışmada karlılık oranı olarak aktif karlılık yani net kar/toplam aktifler alınmış) ile alacak devir süresi arasında ters yönlü ilişki bulunmuştur. Yani tahsil süresi arttıkça karlılık azalmaktadır.

Çizim programı için draw.io ‘ya teşekkürler.

İçsel büyüme oranı nedir? (Internal Growt Rate)


Bir firma sermaye arttırımına gitmeksizin(yani ortaklarına hadi biraz daha para verin demeksizin) gitmeden kendi yağında % kaç büyüyebilir. Burada büyümeden kasıt firmanın piyasa değeri yani borsadaki hisse senetlerinin toplam değeri olarak ele alınırsa sözgelimi piyasa değeri 100 TL olan firma gelecek yıllarda hangi piyasa değerine erişebilecektir. Bu sorunun cevabını kesin vermek mümkün değilse de, içsel büyüme oranı* fikir verebilmektedir.

İçsel büyüme oranı formülü:

Dağıtılmayan Karlar/Aktif Toplamı

Benimkisi kötü bir alışkanlık ama yukaridaki finansal formülü bu haliyle kabul etmek hep soğuk gelir. Biraz canlandıralım: Burada sözü edilen dağıtılmayan karlar bilanço’nun pasifinde(sağ tarafında) yer alan 570 Geçmiş Yıllar Karları hesabı iken, aktif toplamı demek bilanço’nun sol tarafının(aktifler) toplamıdır. Hatırlayın, aktifler içinde kasa, stoklar, ticari alacaklar vs. vardır. Bu değer oransal olarak büyük çıktığında firmanın aktiflerine oranla ne derece dağıtılmamış kar tuttuğunu ifade eder ki, dağıtılmamış karlara yönelmek işletmenin büyümesi için tercih edilen bir yönetim kararıdır.

Yine sıkıcı yazı hatalarına düşmemek için içsel büyüme oranını örnekle gösterelim:

Hemen şu web sitesinden KRDMD kodlu Kardemir Demir Çelik Bilanço’sunu açalım:

2013 yılı 2. çeyreği (2013/2) sütununda Geçmiş Yıllar Karları/Zararları değerini alalım: 123.892.166 TL.

Aktifler toplamı ise yine aynı tablodan: 2.171.080.653

Bu durumda Kardemir için içsel getiri oranı=123.892.166/2.171.080.653=0.05 yani %5

Bu orana göre Kardemir sermaye arttırırmına gitmeksizin %5 büyüyebilir.

Bu kavramı zinhar “içsel getiri oranı” ile karıştırmayın. Biz bu yazıda internal rate of growth (içsel büyüme oranı) konusunu anlattık. Diğer konu ise “internal rate of return” (iç getiri oranı) konusudur. O sermaye bütçelemesi ile ilgildir ki sermaye bütçelemesi yazımızda anlattık. Güzel mi?

WordPress.com'da ücretsiz bir web sitesi ya da blog oluşturun.

Yukarı ↑