Diyarbakır’ın insan silueti Xeriye Ana.


Diyarbakır havasıyla, ruhuyla, şivesiyle insana dönüşse o ve ona benzeyen ama Diyarbakır çınarından yaprak yaprak dökülen yaşlı analara benzerdi. Xeriye Ana, Aba, Anneanem onlardan biriydi. Diyarbakır’da doğmasam da, Diyarbakır’ı ve Diyarbakırlı olma oryantasyonunu ondan aldım. Diyarbakır’ın en ince esprilerinden beddualarına, hatta küfürlerine kadar. Çok güldürsek “Qeşmerlıx” yapma derdi. Sevdiği, efendi insanlara Henun….
Henun sıfatını hem ondan hem de ablası Xaxo Teyze (Fahriye ismi dilbilimsel olarak açıklanamayan şekilde değişmiş Xaxo) olmuş) tarafından ayrı ayrı Henun ‘sertifikası’ almak, Qur’en okuduğum için belgeli Henun olmak tabi haklı bir gururdu benim için.

Deve Hamamı,Nejat Satıcı arşivinden…

Balıkçıların ötesindeki dar ve az bilinen sokaklardaki kayıp zamanı arar hale geldim onun yüzünden. Kara Diyarbakır taşlarının kunduraya işkencesiyle çıkan sesler bu seslerin dar küçelerin iki yanındaki yüksek duvarlara çarpası sonucu oluşan yankılarla, çocuğu yaşlısıyla ta hançereden gelen keskin ama akıcı şive bir de kuruyemişçilerdeki taze çekilen kavrulmuş kahve kokusu ile baharatçılardan gelen bazen mahlep bazen isot bazen da hamam kokan bıttım sabunu ile birleşince   eski Diyarbakır hikayeleri gözünüzde canlanır. Herşey Mıgırdiç Margosyan’ın Gâvur Mahlesi ile Anneannemin Dacik (Müslüman) Mahallesi’nin kesiştiği yerdir. Diyarbekirdir. Ama Müslüman Mahallesi henüz yazılmamıştır. Margosyan sağ olduğu müddetçe de başka biri tarafından cesaret edip yazılamayacaktır.

Urfakapı

Bu kez kararlıyım, hafızamdaki her şeyi bu satırlara emanet edeceğim. Peynirciler çarşısıdaki bumbarcıyı bile. Bu adam Diyarbekir’in sevilen yemeği “bıllo” yapmak için satılan temizlenmiş bağırsakları daha inovatif yöntemlerle satmak için herhalde, ucunu bağlayıp şişiriyordu. Nefes hızı ve basıncı yarı şeffaf. Bağırsak zarından hissediliyordu. Dolana dolana şişiyordu. Bir ara kasabın nefesinin yarın soframızda yer alacak şeyin içinde neden yer aldığınını düşündüm. Hoş içindeki ilk şeyden daha temiz ya…

Peynirciler çarşısından sonra bakırcılara yolumuz düşerdi bazen, xuşxanalar kalaylanmaya getirilirdi. Kalaycılardaki çekiç sesleri birbirine karışırdı. 
Bazen Kör Yusuf‘a gidilir baharat ya da şifalı otlar alınırdı. Yazsa meyan şerbeti satanlar sırtlarındaki hazneden yanlarından önlerine uzayan musluklara bağlı bakır bardakları birbirine çarpıştırır, şerbereeet diye bağırırdı. “Hele bir bardak ver” diyip isterdi. Köpüklü köpüklü içerdik, ağza ilk değdiğinde tat almazsınız, Meyan şerbetinin tadı genizde hissedilir. Boş bardağı iade ettiğinizde şerbetçi  sırtındaki haznenin su gözüne bağlı diğer musluktan akan suyu azıcık açıp bardağı sudan geçirir tekrar zincirinden musluğa asardı. Evet ancak gerçek bir Diyarbakırlı bu kadar detayı bilir…
Öyle ya Margosyan’ın Diyarbakır’ının üstünden çok sular geçse de izler durmaya devam eder.
İnatçı kişilere “Mıxsê Garo” derdi. Anlamını sorunca tam söylemezdi. Anlamını bir türlü çözememiştim. Sonraları Ermenicede “Meğeğetsi” kelimesinin “hacı” anlamına geldiğini, Garo sözcüğünün ise Ermenice bir özel isim olduğunu öğrendim.

Anneannemlerin eski komşuları, şimdiki Meryemana kilisesi sakinleri, Bayzer Baco ve Sıdqi Dayı halen sağdır.

Mıxsê Garo yerine “Eba Eba Moşe Dayan” dediği de olurdu. Moşe Dayan’ı anladım Eba Eba kısmı ise İbranice’nin Diyarbakır’da anlaşıldığı kadarıydı…
Anlayışı kıt olanlar ise “Nato Mermer Nato kafa idi”. Bu söz söylenirken sehpaya tıklamak da adettir. 
Qırxlar dağı veya civarında bir yerde çıxari (piknik) için toplanıp kamyon kasasına binen onca kadın ve çocuğun şarkı türküyle yol alırken, kamyonun herhalde Dicle’ye uçması ile olan faciayı o kadar çok anlatmıştı ki oralardan geçince Kör olasan Suzan Suzi şarkısından çok çıxari gelir.
İşte o aynı Diyarbakır’da kuyu temizleyicisi kör adamlar, Diyarbakırcasıyla “Hafızlar” ve ellerinde temizlikte kullandıkları taşeronları olan yengeçler vardır. Yengeçlerle kuyular nasıl temizlenir halen bilmiyorum.

Diyarbakı’da Kilise ve Caminin aynı
kareden görünümü

Diyarbakır’ın yaşayan silüeti Avukat Kadri Göral’ın “Oğlum Ehsan sen anasız qalmişsan sansaan evlenmağa kalxisan” sözü,  “kaynanaların köti zamanında gelin, gelinlerin köti zamanında kaynana oldum” şikayeti vardır.

Elinden cinnehi (bir tür sopa) düşmeyen gelin düşmanı “Heci Analar”,  Heci Anaların Efrut (İfritten türemiş herhalde) komşuları vardır.
Paşa hamamı vardır, Deve hamamı vardır, bu hamamlardaki cin hikayeleri ve köti yer işleten Faxriye Xanım ve onun kor ocax (çocuğu olmayan veya olamayan) olması nedeniyle bıraktığı hazine gibi mirası vardır.
Kendisi uymadığı halde başkaları uyaran adamlara söylenen “Kor kora diyi gözın görmi” deyimi vardır.
Diyarbakır’ın son Yahudisi “Deli Ferho” vardır.
Kızınca söylenen ve anlamını burada zikretmeyeceğim, meşhur Qebrax vardır.
Meftune, Qaşha, Ciger kebabi, Ciger taplama, vardır.
Ulucami, Şeyx Matar Cami, Protlar Kilisesi, Salos Camisi, Giragos, Eli Bin Reşit Sokağı, Qore Mehlesi, Elipaşa, Sarayqapi, Hezreti Süleyman, Meligehme, Ongözli Köpri vardır.

Kürt,Ermeni,Alevi,Süryani,Keldani,Yezidi, Yahudi, Zaza, Erep, Koçer vardır.

En sonda da Mardinqapi Mezarlığı vardır ki artık oradasın. Mezar taşlarını okuması tuhaf olan yer, Kıbrıs Pasajında Radyo Tamircisi …… Ruhuna El Fatiha, Kebapçı…… ve oğulları aile kabristanı, Ptt’den emekli….. aile kabristanı, Sorani Kürtçesi ile yazılmış Şehid Namirin yazan kabristanlar ve en çok da gördüğüm “Siverekli…….” kabirleri. Bir Van’lı filankes mezarına rastlamadım. Demek ki Van’lı olup Diyarbakır’da defnedilen yok. Ama belki olacak.

Çocukken hep sorardın, “Sen Vanlisan, yoxsa Diyarbakırlisan?" Ben de gizlice cevap verirdim, ayıp olmasın baba tarafına diye.Vanli olmama rağmen derdim;

"Diyarbakırliyam”

“Gözümsen” derdin. Şimdilerde ise %51 Diyarbakırlıyım diyorum. Anne Diyarbakırlı, baba Vanlı ise çocuk %51 Diyarbakırlıdır.

Merhume, iPad’ı sırf Celal Güzelses’i
açıp dinleyebiliyor diye sevmişti.

Celal Güzelses ve Yaş Türküsü vardır. Sonunda yaş türküsünün de sonu vardır. Sen onu yaşadın.

İşte bunlar, ya da sen, Diyarbakırdın.

Allah rehmet etsin.

Baqi Allah.

(Not: Bu yazı, Diyarbakır’ın yaşayan farklı kimliğinin, kültürünün, şivesinin onu kendisinden öğrendiğim merhum anneannemden hatırladıklarımın toplamıdır. Yok olmaması adına unutulan diğer anılara bağımlı deyimler, kelimeler, yer adları hatırlandıkça eklenebilir.)

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s